Rob Witte, hayatının büyük bir bölümünü ayrımcılık, ırkçılık ve ırkçı şiddeti gündeme getirmeye adadı. ‘Irkçılıkla mücadele hiçbir şekilde öncelikli bir konu değil. Bu da, herkesin bunun sadece münferit olaylar olduğunu söyleyip durmasına olanak tanıyor.’ Irkçılık araştırmacısı Rob Witte (63), her seferinde aynı döngüyü gözlemliyor. ‘Bu, önce konuyu konuşmak zorunda olduğunuz ‘polder modeli’ aracılığıyla tipik bir Hollanda tarzında ilerliyor.”.
Ardından bir Pavlov tepkisi gelir: “O zaman refah alanlarına birkaç yüz bin avro ayırırız ve belki de farkındalık yaratmaya yönelik küçük bir okul projesi başlatırız. Böylece yine bu konuda bir şeyler yapmış oluruz.”
’Ve politikacılar bu konuda bir şeyler yaptıklarını kanıtlamak istediklerinde, böyle bir projenin etkilerini değerlendirmeden bütçeyi ortaya koyuyorlar," diye özetliyor, Lahey’deki evinin bahçesinde.
Witte, hayatının büyük bir bölümünü Hollanda’daki ayrımcılık ve ırkçılık sorunlarını gündeme getirmeye adadı: önce akademi alanında, son yıllarda ise ayrımcılıkla mücadele kurumu RADAR/Art.1‘de araştırmacı ve ekip lideri olarak. İkinci Dünya Savaşı’nın sonundan bu yana hükümetin ırkçılık ve ayrımcılıkla mücadele şeklini hayal kırıklığı verici buluyor. ’Bazen ırkçılık kokan her olay kitlesel ve kamuoyu önünde kınanıyor gibi görünürken, diğer zamanlarda ise apaçık ırkçı olaylardan neredeyse hiç haber alınmıyor. Bu nasıl olabilir?”
Bu, onun on yıl önce kitabında sorduğu bir sorudur Yüzyıllardır misafirperver bir halk ve bu konu hâlâ güncelliğini koruyor. Cevap: Hollandalılar kendilerini tanım gereği ırkçı olmayan insanlar olarak görüyorlar. Kitabının başlığı, bir zamanlar ‘Yüzyıllardır misafirperver bir halkız’ diyen Rita Verdonk’un sözlerine atıfta bulunuyor. Ve: ‘Hollandalıların doğasında ayrımcılık yapmak yok.’
Hâlâ ırkçılık ve ayrımcılığa yönelik medya ilgisi, bildirilen vaka sayısıyla orantılı değildir − bazı olaylar, diğerlerinden çok daha fazla ilgi çekerken, çok daha ciddi olaylar göz ardı ediliyor. Bu nedenle, yapısal ırkçılık ve ayrımcılığa yönelik kamuoyunun ilgisinin neredeyse hiç olmadığı uzun dönemler geçiyor ve bu da bir kör noktaya yol açıyor.
Buna ek olarak, Witte’ye göre hükümet, ırkçılık ve ayrımcılıkla mücadele sorumluluğunu fazla bir şekilde mağdurlara yüklemiştir. ‘İnsanlar kendilerini incinmiş hissederlerse, mahkemeye başvurmalılar ve mahkeme de bir şeyin ayrımcı mı yoksa incitici mi olduğuna karar verir. Ancak Wilders davasında, tam da bu mahkemeye başvurma süreci “başarısız entegrasyon” olarak nitelendirildi ve ifade özgürlüğüne karşı bir direniş olarak sunuldu. Böylece, ırkçılık ve ırkçı davranışlara karşı mücadele etmenin tek yasal yolu bile kabul edilemez bir şey olarak görülüyor.’
1995 yılında Hollanda, Fransa ve İngiltere’de savaş sonrası ırkçı şiddete yönelik yaklaşım üzerine doktora tezini tamamladınız. Vardığınız sonuç, Hollanda’da ırkçı şiddetin genellikle münferit bir olay olarak değerlendirilip, yapısal bir sorun olarak görülmediğiydi.
‘Irkçı şiddet, birisi kolunu uzatıp bir de “Heil Hitler!” diye bağırdığında daha kolay fark edilir. Ancak fail, bu tür davranışlar sergilemeyen komşunuzsa, genel halkın bunu fark etmesi çok daha zor hale gelir. Bu yüzden bilinen vakaları bireyselleştirip tek bir olaymış gibi ele alıyoruz.
Tabii bunu öyle olarak tanıyabilirsek. Çoğu zaman, ırkçı niteliğin inkâr edildiği bir mekanizma da söz konusudur. Kerwin Duinmeijer cinayetinde bile (1983 yılında on beş yaşındayken skinhead Nico B. tarafından bıçaklanarak öldürülen ve bu konuda ‘böyle pis bir [n-kelimesi] bana pis pis bakmasın’ diyen kişi, NS) cinayetinde bile yargıç ırkçı saiki görmezden geldi. Buna ek olarak, Hollandaca’da “incident” kelimesi dolaylı olarak “tek seferlik”, “istisnai olay” anlamına da gelir.
Oysa İngilizce veya Fransızca’da bu, bir olayı ifade eder, ancak “tek seferlik” anlamını taşımaz. Hollanda’da ırkçı şiddet olaylarında gazetecilerin hemen şu soruyu sorduğunu da görürsünüz: “Burada yapısal bir sorunla mı yoksa tek seferlik bir olayla mı karşı karşıyayız?” Bu soruyu yurtdışında pek duyamazsınız.’
Kitabınız 2010 yılında yayınlandı. Son on yılda herhangi bir gelişme oldu mu?
‘Hayır. Ve bu durum beni giderek daha fazla rahatsız ediyor. Örneğin, 1993 yılında polis teşkilatında Ayrımcılık Yönergesi yürürlüğe girdi. Bu yönerge, ırkçılık veya ayrımcılıkla ilgili her şikâyetin kaydedilmesi ve Savcılığa iletilmesi gerektiğini öngörüyor. İki yıl önce başka bir alanda – radikalleşme – araştırma yapıyordum ve o zaman pek çok emniyet teşkilatının ve polisin bu yönergeyi hâlâ bilmediğini keşfettim.
Böyle bir yönergenin otuz yıl sonra hala yerleşmemiş olması, bırakın uyulmasını… Bu durum, ırkçılık ve ayrımcılıkla mücadelenin hiçbir şekilde öncelikli olmadığını gösteriyor. Ve bu durum, herkesin bunun sadece münferit olaylar olduğunu söyleyip durmasına olanak tanıyor. Bunu gerçekten üzücü buluyorum. Her yıl Art.1 ile birlikte ayrımcılıkla mücadele kurumları ve emniyet teşkilatlarının ayrımcılık istatistiklerini yayınlıyoruz. Ve her seferinde, gelecek yıl da bunları yayınlayıp yayınlayamayacağımızı bilemiyoruz çünkü bunun için yine bütçe ayrılacağı kesin değil. Bu resmen delilik. Neredeyse uyanır uyanmaz günlük koronavirüs rakamlarını zaten elimizde buluyoruz. Oysa ayrımcılık konusunda, otuz yıl sonra bile gelecek yıl bunun için bütçemiz olup olmayacağına bakmak zorundayız. Bu çok anlamlı.’
2019 yılında polis, yaklaşık 5500 ayrımcılık ve ırkçılık vakası kaydetti. Ayrıca, ayrımcılıkla mücadele kurumlarına da yaklaşık 4400 ihbar yapıldı.
‘Bu, buzdağının ucunun bile değil, buzdağının ucundaki en üstteki taneler. İngiltere’de bazen bu tür kayıtlı rakamları 4 ila 40 kat ile çarpmak gerektiğini hesaplamışlar.’
İlgili taraflar, resmi rakamları bir sorun olarak algılamak için çok düşük buluyor mu?
‘1990 yılında doktora tezime başladığımda, pek çok kişi şöyle sordu: Neden ırkçı şiddeti inceliyorsun ki, burada böyle bir şey hiç yaşanmıyor ki? O zaman ben de Noord-Hollands Dagblad ve de Volkskrant bir keresinde vakaları kaydetmeye başladım. Yarım yıl sonra, ırkçılık kokusu yayan yaklaşık üç yüz vaka birikmişti.
Ardından bana şu soru yöneltildi: peki bu çok mu? Ya da: Amerika’da veya Almanya’da durum daha kötü değil mi? Aynı tepkiyi, her yıl açıklanan ayrımcılık rakamlarında hâlâ görüyorum. Bu istatistiklerin tek amacı, ayrımcılığın ve ırkçılığın sürekli olarak var olduğunu göstermektir. Ve tüm bu eksikliklere rağmen her yıl üç ila dört bin ayrımcılık vakası kaydediyorsak, artık sorun bunun olup olmadığı olmamalıdır.
Bu yapısal bir sorun. Bunu konut piyasasında görüyorsunuz, okul yerleştirme önerilerinde görüyorsunuz, Vergi Dairesi’nin yardımlar bölümünde de görüyorsunuz. Sonra işgücü piyasasındaki ayrımcılıkla ilgili yine ufak tefek bir araştırma çıkıyor ve herkes dehşete kapılıyor: bu nasıl olabilir? Ardından da “Amerika’da durum gerçekten çok kötü!” gibi kaçamak açıklamalar duyuyorsunuz. Ve herkes yine gündelik işlerine dönüyor. İstatistiklere baktığınızda, vakaların giderek daha sık şiddet ve tehditlerle ilgili olduğunu görebilirsiniz; oysa önceki ayrımcılık bildirimlerinde genellikle küfür söz konusuydu.’
NSB
Witte, Utrecht’te bir iç hastalıkları uzmanı ve bir hemşirenin oğlu olarak dünyaya geldi. Evde mutfak masasında sık sık siyaset konuşulurdu. Büyükbabası Evert, İkinci Dünya Savaşı sırasında bir NSB üyesinin samanlıklarını ateşe vermesinin ardından Amersfoort Kampı’nda iki buçuk ay kalmıştı. Aalten köyündeki on bir saygın kişi, asıl faillerin kendilerini teslim etmeleri amacıyla gözaltına alındı. Ancak bu gerçekleşmedi. NSB’ye katılmış olan Evert’in anne babası ve erkek kardeşi, yol kenarında sessizce durup onun götürülüşünü izlediler.
Amersfoort Kampı’nda bu konuyla ilgili günlüğüne şöyle yazdı: ‘Kardeşim ciddi bir idealist değildir. O, kriz yıllarında ekonomik açıdan başarısız olmuştur. N.S.B. üyelerinin yaklaşık ’inde olduğu gibi, o da başarısızlıklarını çevresindeki dünyaya atfediyor. Annem, babam ve Teun, ekonomik kriz yılları boyunca siyasi düşüncelerinde daralmış ve faşist bir düzene ve ırk teorilerine sürüklenmişlerdir. Ancak suçu sadece onlara atfetmek yine de çok yüzeysel bir yaklaşım. Suçu, çürümüş beyinleriyle onlara ilham verenlerde aramamız gerekmez mi?’
Witte: ‘Büyükbabam, bireylere her türlü suçlama yöneltilebileceğini, ancak asıl meselenin onları bu noktaya getiren fikirler olduğunu düşünürdü. Bu, olaylara bakış açımda bir kılavuz niteliğinde. Elbette bir başkasını döven birinin cezalandırılması gerektiğini düşünüyorum. Ancak bir kişinin şiddet uygulamasına neden olan bağlamı yaratanlar, çok daha büyük bir sorumluluğa sahiptir. George Floyd’un ölümü, toplumda çok daha yapısal, daha geniş ve daha temel düzeyde yaşananların şiddet içeren bir tezahürüdür. Bu dönüşüm henüz gerçekleşmemiştir. Belki de şimdi bu durum değişir.’
Savcılık, Sylvana Simons’a tehditlerde bulunan yirmi iki kişiyi yargılayarak bir ibret örneği oluşturmak istedi.
‘Orada da yine olay odaklı bir politika izlendiğini görüyorsunuz. Bu tehdit edenlere ne ceza verildi? Otuz saat toplum hizmeti ya da para cezası — üstelik koronavirüs cezaları genellikle daha da yüksek. Bence aptalca bir yorum yapan herkesin hemen altı ay hapis girmeli. Ama yılbaşında bir havai fişeği yanlış bir şekilde patlatırsan, 3 Ocak’ta mahkemeye çıkarsın ve 4 Ocak’ta para cezası ödersin ya da toplum hizmeti cezasını yerine getirirsin. Ayrımcılık ve ırkçılığa yeterince öncelik ve ağırlık verilmiyor. Ayrımcılığa tahammül etmediğinizi söyleyip durabilirsiniz, ama pratikte bu konuda genellikle çok az şey yapılıyor ya da hiçbir şey yapılmıyor. Hatta bu durum giderek daha yaygın ve açık hale geldi. Tabii ki, Facebook’taki tüm ırkçı ifadeleri kovuşturmak isterseniz, bunun için 60.000 memurlu ek bir bakanlığa ihtiyaç duyacağınızı da anlıyorum. Ancak bu bir uygulama meselesidir.’
Kitabınızda, özellikle yerel düzeyde bir ‘toplumsal hafıza kaybı’ yaşandığını belirtiyorsunuz. Belediyelerde, yerel ırkçı şiddet konusunda neredeyse hiç tarihsel bilgi bulunmadığını gördünüz. Bazen karar alıcılar, bir önceki yıl neler yaşandığını bile bilmiyorlardı.
‘Waspik’te bir mülteci ailenin zorbalıkla kovulması konusunda ve Aalsmeer’de farklı etnik kökenlere sahip gençler arasındaki gerginlikler üzerine araştırma yaptım. Biz araştırmacılar olarak – ki bu hiç de kolay bir iş değil – oldukça kısa sürede yıllar öncesine uzanan bir kronoloji oluşturduk. Bu kronolojide, söz konusu gençlerin ebeveynlerinin geçmişte de benzer bir şey yaptıkları ortaya çıktı, ancak ne belediye ne de polis teşkilatında kimse bunun farkında değildi.’
Araştırmacı Amy-Jane Gielen, 2007 yılında Almere’de, aralarında bir sinagog ve bir İslam okulunun da bulunduğu bir dizi kundaklama olayının ardından mahkemeye çıkarılan gençlerle röportaj yaptı. Gielen, bu gençlerin yabancı düşmanı ve ırkçı eğilimlerini genellikle ebeveynleriyle paylaştıkları sonucuna vardı.
‘Bir şeyin bir aile içinde tekrarlanması her zaman bire bir aynı değildir, tabii ki. Ama aynı ırkçı fikirlerin sürekli dolaştığı topluluklar görüyorsunuz. Belediye memurları genellikle o belediyenin tarihini hiç bilmezler. Sanki suçluyu yakaladığımız sürece yapısal bir önlem almamıza gerek yokmuş gibi bir düşünce hakimdir. Ve iki yıl sonra aynı belediyeye tekrar gittiğinizde, orada yine başka bir memur görev yapmaktadır.
Bakanlıklarda da bu dosyayla ilgilenen yarı yılda bir ya da yılda bir yeni memurlar görüyorum; onlara “ayrımcılık” kelimesinin nasıl yazıldığını açıklamak zorunda kalmayacağınız kadar yeni olanlar. Devlette bilgi ve kavrayış açısından hiçbir birikim yok. Elbette, örneğin Rotterdam Belediyesi’nde olduğu gibi, çok takdir ettiğim birkaç çok iyi memur var. Ancak genel olarak bakıldığında durum gerçekten üzücü, özellikle de ulusal düzeyde.’
Yapısal olarak neyin değişmesi gerekiyor?
‘Bence ayrımcılığın, toplum üzerinde, Ahmed ya da Fatima’nın tramvayda yaşadığı o tek can sıkıcı olaydan çok daha büyük etkileri olduğu daha net bir şekilde ortaya konmalıdır. Bir sonraki proje ya da dayanıklılık eğitimi ile bu sorun çözülmez. Yaklaşım çok daha yapısal olmalı ve bu da çok para gerektirecek. Öyle olsun o zaman.’.
RADAR/Art.1 ile yayına başlamanın nedenlerinden biri Karşı çıkmak, kaçınmak veya değiştirmek? Ayrımcılık ve damgalamaya karşı tepki göstermek Bu yaz yayınlanacak olan bu diziyi geliştirmenin amacı, sürekli olarak ayrımcılığa maruz kalmanın nasıl bir şey olduğunu göstermektir. İnsanlar mesleki liseyi bitirip, hiçbir yerde işe alınamadıkları için amcalarının garajında staj yapmaya başlıyorlar; bu da onların sosyal ağlarının daralmasına ve dolayısıyla iş piyasasındaki şanslarının da azalmasına neden oluyor. Hastalanıyorlar ya da bir noktada nispeten önemsiz bir şey yüzünden kontrolünü kaybedebiliyorlar. Bu, yıllarca süren hayal kırıklığı, dışlanma ve güvensizliğin birikimidir.’
Bunun, şiddeti haklı gösterme olarak algılanabileceğinin farkındasınız, değil mi?
‘Hiçbir şeyi haklı çıkarmaya çalışmıyorum, sadece açıklamaya çalışıyorum. Sosyal psikoloji açısından bakıldığında, sokakta sadece görünüşünüz yüzünden polis tarafından sürekli durdurulurken, bir yandan da topluma uyum sağlamanız ve entegre olmanız gerektiği söylenmesinin yarattığı etki budur.’
Eleştirmenler, insanın doğası gereği ırkçı olduğunu söyleyecektir.
‘Buna inanmıyorum. İyi niyetli beyaz ırkçılık karşıtlarının önce kendi içlerindeki ırkçıyı aramaya çalıştıkları o terapötik seanslara da inanmıyorum. Bazen bu tür seanslara katıldığımda şöyle derdim: “Üzgünüm, ama kendimi ırkçı olarak görmüyorum.”” Ayrıca, birbirleriyle kimin en iyi ırkçılık karşıtı olduğunu kıyaslamaya çalışan ırkçılık karşıtlarından da midem bulanıyor.
İnsana özgü olanın, ’kiminle ilişki kurabilirim, kiminle bir yakınlık hissediyorum” diye bakmak olduğuna inanıyorum. Ancak bunun, insan grupları arasındaki tek bir ayrım çizgisiyle sınırlı olmadığına inanıyorum. İnsanın sayısız kimliği vardır. Ayrıca tüm beyazların ırkçı olduğuna ve diğerlerinin olmadığına da inanmıyorum; insanların önyargıları olması beni hiç rahatsız etmiyor. Beni rahatsız eden tek şey, bunun farkında olmamaları ve her seferinde kendilerine şu soruyu sormamaları: “Bu önyargı burada geçerli mi, yoksa aslında çürütülmüş mü?”
AKTİVİZMİN GERİ DÖNÜŞÜ
Witte, RADAR/Art.1‘in ırkçılık ve ayrımcılık üzerine hazırladığı bir dizi yayına katkıda bulunmak isterdi. Ancak işler farklı gelişti. Yayılmış özofagus kanseri var ve ömrünü uzatmak için iki haftada bir kemoterapi görüyor. ’Kan tahlili, sonuçlar, kemoterapi. Sonra bir hafta hiçbir şey ya da bir tarama. Bu iş tam bir tam zamanlı iş.”
Hâlâ çalışabiliyor musunuz?‘
‘Son teslim tarihlerine ne gücüm var ne de ihtiyacım. Ama yine de bazı konulara müdahil oluyorum ve belgeleri inceliyorum.’
Optimist olduğunuz konular var mı?
‘Aktivizmin geri dönüşü. Yetmişli ve seksenli yıllarda oldukça aktif bir dönem geçirdim, her hafta sonu bir gösteriye katılırdım. Ondan sonra da sık sık gittim. Nükleer silahlara karşı düzenlenen gösterilerde bazen yarım milyon kişi bir araya gelirdik. Irkçılığa karşı gösterilerde bu kadar kalabalık pek görülmüyor, oysa olması gerektiği gibi olmalı. Dam Meydanı’ndaki Black Lives Matter gösterilerinde ve sonrasında ilk kez, onlarca ya da yüzlerce yerine binlerce insanın toplandığını gördük.
Öğrencilerin iklim için gösteri yapmasını da doğru buluyorum. Ayrıca, ’Kick Out Zwarte Piet” hareketinin çabaları sayesinde Zwarte Piet karakterlerinin giderek daha fazla şehirde ortadan kalkmasından memnunum. Bu, ne kadar is lekesi olabileceği konusunda tartışmak yerine, çoktan yasaklanmalıydı. Tonu sert ve keskin olsa da olur. Şu görüşe kesinlikle katılıyorum: Çeneni kapalı tutmak, aslında kabul etmek ya da onaylamakla aynı şeydir. Bunu büyükbabamdan öğrendim. Yapabileceğin en az şey, buna karşı olduğunu açıkça belirtmektir.’
Kaynak: https://www.vn.nl/rob-witte-racisme/




