Deze column is geschreven door: Susana Filgueiras & Marissa Shanmugalingam
Het Nederlandse medialandschap is een datingshow rijker: Love is Blind Nederland.
Een scene uit de eerste aflevering gaat viral, omdat een groep mensen lijkt te worden uitgesloten op basis van hun huidskleur. De aandacht ligt voornamelijk op de deelnemers, maar het zorg dragen voor discriminatie in het maatschappelijke debat ligt breder en op meerdere lagen: welke impact hebben soortgelijke scenes uit reality-tv op beeldvorming, hoe bewust worden deze ingezet om kijkcijfers en engagement te trekken en welke verantwoordelijkheid hebben de programmamakers hierin?
Media zijn niet neutraal: de manier waarop groepen worden afgebeeld kan bestaande stereotypen bevestigen, maar kan ook bijdragen aan het doorbreken ervan. Onderzoek naar mediarepresentatie laat bijvoorbeeld zien dat herhaalde negatieve of stereotiepe beeldvorming invloed kan hebben op de manier waarop minderheidsgroepen door anderen én door zichzelf worden gezien[1]. Dit kan al beginnen bij het uitzenden van alledaagse opmerkingen zoals “…maar je klinkt als een Nederlander”. Deze subtiele, vaak terugkerende opmerkingen worden ook wel microagressies genoemd. Wanneer mensen hier regelmatig mee te maken krijgen, kunnen deze opmerkingen gevoelens van uitsluiting versterken en bestaande stereotypen in stand houden[2].
Dergelijke beeldvorming beperkt zich niet tot één gemeenschap. Zo worden bijvoorbeeld vrouwen van Oost-Aziatische afkomst in media regelmatig neergezet als hyperseksueel en exotisch. Deze stereotypen reduceren hen tot een verkeerd beeld van wie ze zijn en kunnen bijdragen aan het in stand houden van vooroordelen in de samenleving[3]. Naast deze stereotypen speelt ook de huidskleur zelf een rol in de manier waarop mensen worden gerepresenteerd en gewaardeerd. Binnen gekleurde gemeenschappen kan colorism voorkomen: een vorm van discriminatie waarbij mensen op basis van hun huidskleur verschillend worden behandeld, waarbij een lichtere huid vaak een hogere maatschappelijke waardering krijgt dan een donkere huid.
In de media zie je dit bijvoorbeeld terug in welke schoonheidsidealen er worden nagestreefd, wie er gecast wordt en welke romantische voorkeuren podium krijgen. In het programma Love Island, zien we vaak dat deelnemers van donkere huidskleuren vaak als laatste gekozen worden. Uit onderzoek blijkt dat deze voorkeuren verbonden zijn aan bredere historische en maatschappelijke machtsverhoudingen[4]. Dit speelt vooral bij datingprogramma’s en reality-tv. Als deelnemers aan elkaar worden gekoppeld op basis van wie ze aantrekkelijk vinden of met wie ze een relatie zouden willen aangaan, lijkt het soms alsof zulke voorkeuren uitsluitend voortkomen uit individuele keuzes, zonder invloed van buitenaf. In werkelijkheid worden onze ideeën over aantrekkelijkheid en relaties mede beïnvloed door de maatschappelijke opvattingen, representatie en schoonheidsnormen waarmee we door de jaren heen in aanraking komen. Ook zijn er aanvullende gevolgen voor deelnemers en kijkers die niet of negatief worden gerepresenteerd in verhouding tot de eurocentrische schoonheidsnormen: zo kan dit bijvoorbeeld bijdragen aan een lager zelfbeeld bij mensen die niet aan de norm voldoen[5].
Daarom moeten programmamakers zich bewust worden van hun verantwoordelijkheid en deze ook pakken. Alleen deelnemers met verschillende achtergronden en huidskleuren casten is niet genoeg. Zeker niet wanneer beladen interacties rondom afkomst gebruikt worden om kijkcijfers te genereren, zonder ruimte voor reflectie. Daarom staan de vragen hoe deelnemers worden gemonteerd, welke interacties en conflicten worden uitgelicht en benadrukt en welke context wordt gegeven centraal in het daadwerkelijk nemen van verantwoordelijkheid als programmamaker.
Maar wij zien niet alleen een probleem, wij zien ook een kans om het beter te doen.
Wij roepen de makers van Love Is Blind Netherlands op om kritisch te reflecteren op de keuzes rondom soortgelijke scènes. Ga met deelnemers in gesprek over ervaringen met racisme, aannames, stereotypering en colorism. Geef ruimte aan hun perspectieven en regel nazorg wanneer deelnemers door het programmaonderdeel van de publieke discussie zijn geworden.
Kijk als programmamaker daarnaast kritisch naar de rol van montage en promotie. Bewust of onbewust, gebruiken we bepaalde aannames en stereotypen om de complexe wereld om ons heen te kunnen begrijpen. Dat maakt ons niet automatisch slecht. Het belangrijke verschil zit vooral in wat we hier uiteindelijk mee doen. Wanneer aannames, stereotypering of machtsverhoudingen een rol spelen, kies er dan voor om meer context bieden, de betrokkenen te ondersteunen, ruimte te maken voor reflectie, zich als productie uit te spreken en actie te ondernemen.
Deelnemers kunnen dan alsnog volledig en volwaardig in beeld blijven: mensen die fouten maken, kunnen leren en verschillende kanten van een situatie kunnen belichten. Ook hier ligt een kans, niet om moeilijke gesprekken uit de weg te gaan, maar om daar leermomenten van te maken. Dit helpt kijkers bij het verminderen van stereotypering door bewuster na te denken over de boodschappen die zij via media ontvangen.
Onze kernboodschap is daarom simpel: geen enkele vorm van discriminatie is entertainment. Zodra programmamakers maatschappelijke thema’s in hun content verwerken, dragen zij ook de verantwoordelijkheid om deze op een kritische en zorgvuldige manier te behandelen, zonder bestaande vooroordelen te versterken of de impact ervan te verzwakken. De onwil om racisme inhoudelijk en maatschappelijk verantwoord te bespreken is een belangrijk onderdeel van het probleem. Wij geloven dat het anders kan. Doe het de volgende keer beter.
[1] Council of Europe, Media and discrimination: The role of media in shaping attitudes and perceptions.
[2] Sue et al. (2007), Racial Microaggressions in Everyday Life: Implications for Clinical Practice, American Psychologist
[3] Takken, W. (2022, 30 oktober). Van Meneer Cheung tot Ushi: als tv je vertelt dat je niet echt een Nederlander bent. NRC. https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/30/van-meneer-cheung-tot-ushi-als-tv-je-vertelt-dat-je-er-niet-echt-bij-hoort-a4146717
[4] Hunter (2005), Race, Gender, and the Politics of Skin Tone, Routledge
[5] Grabe, Ward & Hyde (2008), The Role of the Media in Body Image Concerns Among Women: A Meta-Analysis of Experimental and Correlational Studies, Psychological Bulletin